سید جمال الدین با تبیین معاهده ننگین تنباکو، اثرات مخرب آن را بر مسلمانان بیان کرد و میرزای شیرازی فتوای تاریخی خود مبنی بر حرمت تنباکو را صادر کرد.

سيدجمال‌الدين حسيني اسدآبادي در سال 1266ق در عنفوان جواني، همراه پدرش ـ سيدصفدر ـ از اسدآباد همدان و از طريق قزوين، تهران، بروجرد، راهي حوزه نجف اشرف مي‌شود و در آنجا طبق نوشته تواريخ معتبر، به مدت چهار سال در محضر استادان معروف آن دوران، از جمله شيخ مرتضي انصاري، به تحصيل علوم منطق، كلام، حكمت، فقه، اصول، تفسير، علوم طبيعي، رياضي، طب، هيئت و نجوم كه در آن دوران در مدارس حوزوي تدريس مي‌شد، مشغول مي‌شود.

سيد جمال‌الدين حسيني اسدآبادي(معروف به افغاني) به دعوت سلطان عبدالحميد دوم ـ خليفه عثماني ـ در سال 1286ق به باب عالي، مقر خلافت عثماني در اسلامبول وارد شد و در آن سامان مورد استقبال علما، فرهيختگان، روشنفكران و توده مردم مسلمان قرار گرفت.

"سيد جمال الدين اسدآبادي" مردي از تبار ايران زمين ، بزرگترين مصلح خاورميانه در قرن 19، او که با حضورش در زمانه استعمار، فرقه سازي ها و رواج خرافات از سوي سلطه جويان براي اضمحلال دين اسلام و به بند کشيدن مسلمين، در سراسرخاورميانه اتحاد مسلمين را رقم زد.

بي ترديد هرآن کس که با واژه استعمار و استعمار ستيزي خصوصا در مناطق اسلامي، کوچکترين برخوردي داشته باشد نام سيد جمال الدين اسد آبادي را درذهن خود دارد. زندگي سياسي و اجتماعي اين متفکر با فرا خواندن جهان اسلام به همبستگي و پايداري در برابر استعمار غرب آغاز شد.

امروز نام سيدجمال‌الدين برتارك انديشه‌ مكاتب آزادي‌خواهي، استعمارستيزي و ظلم‌ستيزي مي‌درخشد و بزرگداشت نام او بر هر آن كس كه طالب استقلال و آزادي است واجب مي‌نمايد.

انتشار افکار ضداستبدادي و مشروطه خواهي سيد جمال در دو دهه پيش از مشروطيت، تا حد زيادي توانست منشأ بيداري و آگاهي عمومي گردد و زمينه حرکت مشروطه‌خواهي در شيراز و بوشهر را فراهم سازد.

سخن درباره انديشه‌ها و آثار فكري سيدجمال‌الدين حسيني اسدآبادي، معروف به افغاني، و نقش آن در بيداري ملل مشرق زمين، بي‌ترديد در يك سخنراني، با مدت زمان محدود، نه مقدور است و نه معقول! و به همين دليل در اين مختصر، فقط به عناوين و محورهاي مورد نظر و سپس فهرست آثار مكتوب وي كه تاكنون به دست آمده است ، اشاره مي‌شود.

از متن اين گفتگو عمق تحقير وخباثث انگليسيان فهميده مي‌شود كه چگونه ديگر ملتها را وحشي و نادان تلقي كرده، سرزمين آنها را اشغال نموده، ثروتهايشان را غارت مي‌كنند... با توجه به اين نوع تفكر استعمارگران، آيا ضروري نيست كه مسلمانان به خويش برگردند و استقلال خود را بازيابند و از حيثيت و كرامت خود دفاع كنند؟!‌

به جرأت مي‌توان سيد جمال الدين اسدآبادي را در سلسله دانشمندان منتقدي تصور کرد که با تحرير کتاب «نيچريه» يا ناتوراليسم ‏Naturalism)‎‏) به جنگ سِر احمدخان رفت و با نوشتن مقاله «تفسير و مفسر» در مجموعه مقالات خود به انتقاد از او پرداخت. او به شايستگي، ميان علم‌طلبي و علم‌زدگي فرق گذاشت و علم زدگي را که برخي، آن را اسکولاستيک قرون جديد ناميده‌اند، بيان کرد.

تاريخ تفسير قرآن در يك قرن اخير ، با نهضتهاي اجتماعي ، بويژه نهضتهاي اصلاح ديني كه چون رستخيز فكري سراسر اقاليم اسلامي را درنورديده است ، در هم تنيده است ، و بدون اشاره و ارجاع به نهضتهاي اصلاحي نمي‌توان آن را در چهارچوب تاريخي‌اش ملاحظه كرد .

چون ما در گفتار ديگري از اصول تجددخواهي ديني نزد اهل سنت بحث كرده‌ايم 1 اين بحث را به بررسي زندگي و افكار رهبران تجددخواهي اختصاص مي‌دهيم . نخستين آن رهبران ، سيد جمال الدين اسدآبادي معروف به افغاني بود .

« مدار كوششهاي جماعتي از آزاديخواهان و روشنفكران خارج از مرزهاي ايران و تعاليم و مساعي سيد جمال الدين افغاني ، پرچمدار اتحاد اسلام و رهبر جبهة اسلامي آزاد براي مبارزه با استعمار بود »

زندگي بيشتر از آنكه والاييها را مجسم سازد انسان را در مسائل عادي غرق مي‌كند . تا جايي كه چه بسا اشخاصي بپندارند كه اين همه ، آمدن و رنج بردن و رفتن است و عمق آن ، جز منجلابي فريبا چيزي نيست .