افکار سيدجمال از لحاظ شدت تأثير بي نظير بود. بسياري از مردم بيداردل و شيفته آزادي که به کنه افکار و نظريات سيد پي برده بودند راه او را در قالب يک انقلاب فکري ادامه دادند."افکار سيد راجع به آزادي و مساوات و طرح اساسي حکومت مشروطه اندکي پس از او به وسيله مريدان و شاگردانش بروز کرد.شيخ احمد روحي، ميرزا آقاخان کرماني و ميرزا حسن خان خبير الملک از جمله کساني بودند که در نشر افکار و نظريات سيد کوشش کردند"(1).
سيد جمال الدين را از لحاظ وسعت فکر و همت بلندي که داشت نمي توان به يک کشور و يا يک ملت اختصاص داد. در انديشه هاي متحول سيد، ايجاد وحدت بين کليه ملل و ممالک اسلامي و ايجاد سدي در برابر اغراض استعماري انگلستان و ساير دول استعمارطلب جهان، برجسته و نمايان بود و در راه بيداري همه ملل اسلامي مانند ايران، مصر، عثماني ، افغانستان و هند به يک اندازه کوشيد.
سيد جمال به منظور پياده ساختن اهداف يادشده با سفرهاي پي در پي به کشورهاي اسلامي و اروپايي، برقراري و پايدار کردن پيوند جهاني اسلام و طرح رويکردهاي نو در زمينه هاي اجتماعي و ديني را پي گرفت.
وي در اين راه، فعاليت گسترده و گوناگوني را مانند انتشار روزنامه، برگزاري نشست هاي علمي، نوشتن مقالات و انجام سخنراني هاي ادبي و سياسي، از خود به جاي نهاد.
رويکرد هايي نظير جمهوري خواهي و مشروط کردن قدرت سلطنت در ايران برگرفته از افکار بزرگ و اصلاحي سيد جمال الدين بود که در آن زمان در متن اعتراضات مردمي در ايران به صورت محسوسي شکل گرفت.
يک نويسنده پيرامون اوضاع سياسي اجتماعي ايران در آن زمان و تاثيرات انديشه هاي سيد در روحيه مبارزه طلبي مردم ايران مي نويسد : "روح و روان مردم و همچنين اوضاع سياسي اجتماعي ايران دوقرن پيش يعني زمان ظهور سيد جمال آميخته به واژه هايي نظير سکوت و گوشه نشيني، ترس و خودباختگي، قشري نگري و رضايت به وضع موجود بود. اين درحالي بود که بيشتر عالمان دين و دانش آموختگان مدارس جديد را توان تاثير گذاري و مبارزه با فضاي حاکم موجودي که به لحاظ فکري و سياسي و اجتماعي مسلمانان را در بدترين وضع نگه داشته بودند، نبود و لذا شاهد گسترش هر چه بيشتر فقر و بيسوادي و مسائل ناشي از آن يعني عقب افتادگي و فساد مالي و مهمتر از همه خودکامگي حکام و وابستگي سياسي و اقتصادي به دول خارجي بوديم"(2) او آزاد انديشي بود که از ميان همين مردم سربرآورد و با شناختي که از نقاط ضعف و قوت جامعه و فرهنگ ايراني داشت با ايمان به قدرت اسلام و فرهنگ اسلامي، حاکمان و نخبگان را بيدار باش داد و با تمام قوا به مبارزه با پايه هاي عقب ماندگي و فقر و ناتواني پرداخت. انديشه هاي وي آنقدر روشن، پرتوان و نو بود که توانست در جاي جاي سرزمين هاي اسلامي، چراغي را برافروزد و جمعيتي را به گرد خود جمع آورد.
از رهگذر پذيرش انديشه هاي او بود که جنبش هاي اصلاحات دروني و عصيان ها در برابر استعمارنوپا سربرآورد و تاريخ انديشه ورزي در ملل شرق را به عرصه هاي جديدي وارد نمود.
امروزه اگر ريشه هاي آزادي خواهي و توجه به اسلام در کشورهايي مانند ترکيه، پاکستان، هندوستان، مصر و ايران ديده مي شود بي گمان رگه هايي از انديشه هاي او و رهروان وي دارد.
وي با طرح شعار بازگشت به خويشتن، به ضرورت احياياسلام و اتحاد امت اسلامي پرداخت. هدف سيد از طرح اين شعار، مبارزه با نفوذ استعمار و مقابله با امپرياليسم بود،هدفي که در سراسر عمر خود آن را دنبال کرد. با توجه به نقشي که سيد در بيداري امتها و آگاه ساختن علما و مردم دربلاد اسلامي داشته است، بايد او را پايه گذار حرکت بيداري در جهان اسلام بدانيم،به شکلي که تمام جنبش هاي اسلامي در دوره هاي بعد از درگذشت وي، ردپايي از انديشه هاي او را با خود دارند.
صبا سادات حسيني
پي نوشت
1) اسدآبادي سيد جمال الدين، انديشهها و مبارزات، تهران، حسينيه ارشاد،
2) سعيدي غلامرضا، مفخر شرق، سيدجمال الدين اسد آبادي، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1370