سيد جمال‌الدين حسيني اسدآبادي(معروف به افغاني) به دعوت سلطان عبدالحميد دوم ـ خليفه عثماني ـ در سال 1286ق به باب عالي، مقر خلافت عثماني در اسلامبول وارد شد و در آن سامان مورد استقبال علما، فرهيختگان، روشنفكران و توده مردم مسلمان قرار گرفت.

در ماه‌هایی كه پشت سر نهادیم اسناد وزارت امور خارجه ایران درباره سید‌جمال‌الدین اسدآبادی به همت «جمال‌شناس معاصر» حجت‌الاسلام و‌المسلمین سیدهادی خسروشاهی منتشر شد كه در بردارنده نكاتی بدیع از حیات سیاسی و فرهنگی این متفكر و مجاهد بزرگ بود.

از عجایب روزگار این است كه هنوز پس از سپری شدن یك قرن از حیات سید، تمامی اسناد مربوط به وی در دستگاه‌های دیپلماتیك كشورهای خاورمیانه منتشر نشده و جلوه‌های فراوانی از كاركرد و تلاش مداوم او در بلاد مختلف، مغفول مانده است. در گفت‌وگوی حاضر آقای خسروشاهی از دغدغه بازیابی اسناد مربوط به سید و نیز محتوای دو جلد از اسناد منتشره درباره او از آرشیو وزارت خارجه ایران و انگلیس سخن می‌گوید. با سپاس از ایشان كه گفت‌وگو با «جوان» را پذیرفتند و نتیجه آن را مورد بازبینی قرار دادند.

استاد و محقق جريان‌شناسي سياسي گفت: نقش سيد‌جمال‌الدين اسدآبادي در روشنفكري جهان اسلام تعيين‌كننده است و منحصر به جهان تشيع نمي‌شود.

ویژه نامه سید جمال الدین اسد آبادی با هدف بررسی زندگی، اندیشه و اقدامات این عالم منادی وحدت در پایگاه اطلاع رسانی راسخون منتشر شد.

"سيد جمال الدين اسدآبادي" مردي از تبار ايران زمين ، بزرگترين مصلح خاورميانه در قرن 19، او که با حضورش در زمانه استعمار، فرقه سازي ها و رواج خرافات از سوي سلطه جويان براي اضمحلال دين اسلام و به بند کشيدن مسلمين، در سراسرخاورميانه اتحاد مسلمين را رقم زد.

بي ترديد هرآن کس که با واژه استعمار و استعمار ستيزي خصوصا در مناطق اسلامي، کوچکترين برخوردي داشته باشد نام سيد جمال الدين اسد آبادي را درذهن خود دارد. زندگي سياسي و اجتماعي اين متفکر با فرا خواندن جهان اسلام به همبستگي و پايداري در برابر استعمار غرب آغاز شد.

«به معاضدت و مساعدت فکري شما بلکه بتواند اتفاق و اتحاد خلل‌ناپذيري بين ممالک اسلامي ايجاد و برقرار نموده بعلاوه براي انشا و تدوين بعضي قوانين مفيده از فکر وزين و راي متين حضرتت استفاده نمايد،» و «حيف از شما که در حوزه اسلام به سر نبري.»

انتشار افکار ضداستبدادي و مشروطه خواهي سيد جمال در دو دهه پيش از مشروطيت، تا حد زيادي توانست منشأ بيداري و آگاهي عمومي گردد و زمينه حرکت مشروطه‌خواهي در شيراز و بوشهر را فراهم سازد.

به جرأت مي‌توان سيد جمال الدين اسدآبادي را در سلسله دانشمندان منتقدي تصور کرد که با تحرير کتاب «نيچريه» يا ناتوراليسم ‏Naturalism)‎‏) به جنگ سِر احمدخان رفت و با نوشتن مقاله «تفسير و مفسر» در مجموعه مقالات خود به انتقاد از او پرداخت. او به شايستگي، ميان علم‌طلبي و علم‌زدگي فرق گذاشت و علم زدگي را که برخي، آن را اسکولاستيک قرون جديد ناميده‌اند، بيان کرد.